Obsessif kompulsif bozukluğun (OKB) belirtilerini obsesyonlar ve kompulsiyonlar oluşturmaktadır. Obsesyonlar kişide mevcut rahatsız edici ve tekrarlayıcı düşünce, duygu, fantazi veya dürtülerdir. Kişi obsesyonlarının saçma ve anlamsız olduğunu bilir ama yine de bunlardan rahatsız olur ve kurtulmaya çalışır. Obsesyonlarını zihninden atmaya çalıştıkça büsbütün onların esiri olur. Kompülsiyonlar ise kişinin “kendini yapmaktan alıkoyamadığı, adeta zorlanmışlık hissi ile tekrarladığı davranışlar” olarak tanımlanabilir.
OKB ‘nin yaygınlığı %2-3 arasındadır. Bununla birlikte obsessif kompulsif belirtilerin varlığı sadece OKB ile sınırlı değildir. Şizofreni, depresyon, sosyal fobi, panik bozukluğu, yeme bozuklukları, obsessif kompulsif kişilik bozukluğu vb. başka psikiyatrik tabloların seyri sırasında da obsesyonlar ve kompulsiyonlar görülebilir.
OKB’li hastalarda başlıca belirti örüntüleri aşağıda özetlenmiştir.
Bulaşma en sık karşılaşılan belirti örüntüsüdür. Hasta zamanının çoğunda, kirli olduğunu varsaydığı ve günlük yaşamında kaçınması pek de mümkün olmayan pislik kaynaklarının neden olduğu “kirlenmişlik” düşüncesi ile uğraşıp durur. “Kirlenmişlik” obsesyonlarına daima temizlenme ile ilgili kompulsiyonlar eşlik eder. Bu hastalar başkaları ile el sıkışmaktan, kapı pencere tokmaklarına dokunmaktan, toplu taşım araçlarına binmekten, genel tuvaletleri kullanmaktan vb. durumlardan dolayı kendilerini kirlenmiş hissederler ve saatlerce ve defalarca temizlik davranışı gösterirler. Ağır OKB hastaları zamanlarının çok büyük bir bölümünü temizlikle geçirirler. Dışarı çıktıklarında eve yeniden dönüşte tüm elbiselerini, yıkayan, hatta eşlerinin ve çocuklarının üzerindekileri yıkayan hastalar vardır.
Şüphe ikinci sıklıkta görülen obsesyonları oluşturur. Bu tür obsesyonu olan kişiler bir türlü eylemlerinden emin olamazlar. “kapıyı kapadı mı, kapamadı mı?”, “ütüyü fişten çekti mi, çekmedi mi?”, “ocağı kapattı mı, kapatmadı mı?” vb. düşünceler hastayı kemirir. Şüphe obsesyonlarına daima kontrol kompülsiyonları eşlik eder. Tekrar tekrar kapıyı, ocağı, ütüyü kontrol etmek gibi.
Girici düşünce, dürtü ve fantazi şeklindeki obsesyonlar genellikle bir kompülsiyonun eşlik etmediği obsesyonlardır. Kişi günlük yaşamında sık sık rahatsız edici obsessif uğraşların zihnini kapladığından şikayetçidir. Bu obsessif uğraşların içerikleri çoğu zaman cinsellikle, dinle, şiddetle ilgilidir. Hasta bunlardan dolayı aşırı derecede sıkıntılıdır. Suçluluk ve günahkarlık hisseder. Kutsal değerlere yönelik küfür, kendi ailesinden birine yönelik cinsel ilgi ya da şiddet davranışında bulunma düşüncesinin yanısıra, mistik, metafizik vb. temalar, girici düşünceler içerisinde en sık rastlananlardır.
Simetri ya da kesinlik obsesyonları dördüncü sıklıkta rastlanan obsesyonlardır. Bu tür obsesyonlara eşlik eden kompülsiyonlar yüzünden hastaların yaptıkları işler uzadıkça uzar, bir türlü bitmek bilmez. Masa, oda veya ev temizliği ve toplanması, yemek yeme, evden çıkma, işyerini terk etme, araba parkı, tıraş olma vb. işler titizlik, simetri ve düzen merakları yüzünden çok zaman alır.
Aşağıda obsessif kompulsif bozukluk için tanı ölçütleri verilmiştir.
Obsessif Kompulsif Bozukluk Tanı Ölçütleri
- Obsesyon ve / veya kompulsiyonlar vardır
- Kişinin arzusu dışında (istemeden) gelen, rahatsız edici, tekrarlayıcı, süreğen düşünce, duygu, dürtü ve fantaziler vardır.
- Bu düşünce, dürtü, duygu ve fantaziler sadece gerçek yaşam olayları ile ilgili değildir.
- Kişi bu düşünce, dürtü, duygu ve fantazileriyle, onlara önem vermeyerek, baskılamaya çalışarak ya da başka düşüncelerle ve eylemlerle bunları etkisizleştirmeye çalışarak mücadele etmeye çalışır.
- Kişi obsesyonlarının kendi zihninin ürünü olduğunun farkındadır.
Kompülsiyonlar aşağıdaki şekilde tanımlanır:
- Kompülsiyonlar kişinin obsesyonlarına bir tepki olarak gerçekleştirdiği, ya da katı bir şekilde uymak zorunda hissettiği kurallara bağlı olarak gerçekleştirdiği davranışsal (yıkama, kontrol etme vb.) ya da zihinsel (sayı sayma, dua etme, bazı tekerlemeleri tekrarlama vb.) eylemlerdir.
- Tekrarlanan davranışsal ya da zihinsel eylemlerin amacı kişiyi sıkıntıdan kurtarmak ya da korkulan bir durumdan veya olaydan korumaktır. Bununla beraber bu eylemler sakınılmaya çalışılan olay ya da durumla gerçekçi bir şekilde ilişkili değildir ya da belirgin şekilde abartılıdır.
- Kişi en azından hastalığının bir döneminde obsesyon ve kompülsiyonlarının saçma, anlamsız ve aşırı olduğunu fark eder. Not: Çocuklar için bu geçerli değildir.
- Obsesyon ve kompülsiyonlar belirgin bir sıkıntıya neden olurlar, hastanın zamanının önemli bir bölümünü alırlar ve günlük işlerini yapmasını engelleyerek, sosyal ve mesleki işlevselliğinin bozulmasına neden olurlar.
Obsessif kompusif bozukluğun medikal tedavisinde klomipramin (ANAFRANİL®) ve SSRI grubu antidepressan ilaçlar kullanılmaktadır. SSRI grubu antidepressanlar OKB tedavisinde depresyonda kullanıldıkları dozlardan daha yüksek dozlarda (iki, üç hatta dört katı dozlarında) kulanılınca yararlı olabilmektedirler. Tedavi edici etkinin çıkması da depresyon tedavisindeki süreye göre daha uzundur. Depresyonda bu ilaçlarla 3-4 haftada cevap oluşurken OKB’de bu süre çok daha uzun (bazen 4-6 ay kadar) olmaktadır. Belirtilerin şiddetlendiği dönemlerde tedaviye benzodiazepinlerin eklenmesi de düşünülebilir. İlaç tedavisinin davranışcı tedavi teknikleri ile desteklenmesi OKB’de hastanın iyileşme şansını artırmaktadır. Bununla birlikte tedavi sonucuna en çok etki eden faktör hastanın tedavi sürecinde gösterdiği katılım, gayret ve beceridir.